نوجوانان و ایدز

امید زمانی by امید زمانی
ایدز

adolescentes na escolaآموزش و اطلاع رسانی به جوانان درباره ایدز موضوعی است که اگرچه ضرورت آن بر اساس اصل پیشگیری مورد تآیید گروه‌های مختلف اجتماعی و مسؤولان است، اما در محتوا و نحوه اجرای آن نیاز به توافق بیشتر و همکاری بین بخشی مناسب‌تری وجود دارد.  گاهی فعالیت‌های سلیقه ای در هر دستگاه در این زمینه انجام شده و هر نهاد و سازمانی خط قرمزهای ذهنی خود را بر این حیطه اعمال کرده است. این مقاله در صدد روشن کردن ضرورت، محتوا و راهکارهای مؤثرتر کردن آموزش و اطلاع رسانی با استناد به پژوهش‌های معتبر علمی و فرهنگ بومی دارد.

بخشهایی از این مقاله در مجله پژوهش و سنجش شماره 50 (ویژه نامه سلامت و رسانه) به چاپ رسیده است.

چرا به آموزش و اطلاع رسانی نیاز داریم؟

1-افزایش رفتارهای پر خطر

تنها 3/16 درصد افراد 15 تا 24 ساله در کشور دانش کافی درباره ایدز دارند

در ایران در كنار روند فزاينده متوسط سن ازدواج[1] رشد 5/6 برابری نرخ طلاق در پنج سال اخیر[2]، افزایش نرخ بیکاری کل  و بیکاری 1/26 درصد جوانان 15 تا 24 ساله [3] ، رفتارهای پرخطر مرتبط با اچ‌آی‌وی در سالهای اخیر افزایش داشته است. درمطالعه‌اي در سطح شهر تهران در سال 1381 بين جوانان 15تا18 ساله پسر انجام شده 7/27% آنها رابطه جنسي داشته‌اند و7/71% آنان بيش از يک شريک جنسي داشته‌اند.[4] در مطالعه دیگری در مناطق خاص هفت شهر کشور بيش از 11 درصد پاسخگويان گروه سني 19-15 سال  رابطه جنسي خارج از چهارچوب ازدواج را تجربه نموده بودند كه فراواني آن در پسران سه برابر دختران بود. [5] به نظر می‌رسد ميانگين سني  برقراري اولين رابطه جنسي خارج از چهارچوب ازدواج در حال كاهش مي باشد به نحوي كه در همان مطالعه ميانگين سن ‏برقراري اولين رابطه جنسي در پاسخگويان 24 ساله،  9/18 سال و در پاسخگويان 15 ساله، 1/13 سال بدست آمد.5با توجه به نمودار 1 به نظر می‌رسد برخی رفتارهای پرخطر در نسل‌های جدیدتر رو به افزایش است.5

 

2- ناآگاهی گسترده

drexel pediatrics HIV AIDSهمچنین بسیاری از مردم به ویژه جوانان درباره ایدز، سلامت جنسی و بيماريهای آميزشی باورهای نادرست دارند [6]،[7]،[8]  به نحوی که تنها 3/16 درصد افراد 15 تا 24 ساله هر سه راه اصلی سرایت اچ‌آی‌وی را می‌دانند و هم دو باور غلط شایع را رد می‌کنند.[9] کاهش میانگین سن مصرف مواد به 18 سال[10] و شروع رابطه جنسی به 13 سال۴ از دیگر عوامل خطر است.

3- گسترش همه گیری

آمار ابتلاء به اچ‌آی‌وی وایدز در کشور با رشد تصاعدی روبروست. بر اساس تخمین‌های علمی بین 8۰ تا 11۰ هزار نفر در کشور مبتلا به اچ‌آی‌وی(ويروس عامل ایدز) هستند و سالانه 7 تا 9 هزار نفر به آن اضافه می‌شود و شواهد علمی موجود نشان می‌دهد موارد جدید بیشتر از بین جمعیت عادی جامعه خواهند بود و عمدتا از راه تماس جنسی مبتلا می‌شوند.[11] مرگ و میر ناشی از ایدز هم در سالهای اخیر در کشور رو به افزایش داشته است و تعداد کودکان مبتلا نیز به بیش از 150 نفر رسیده است. این کودکان عمدتا از طریق مادرزادی یا دریافت فراورده های خونی آلوده مبتلا شده‌اند  و اکثرا با انگ و تبعیض در جامعه و محیط مدرسه روبرو می‌شوند. در حالی که جدا کردن ایشان از سایر کودکان در مدرسه مبنای علمی ندارد.

 

 

نمودار 1- میزان برخی رفتارهای پرخطر (حداقل یک بار) در نوجوانان و جوانان در مطالعه‌ای ۵ در سال 1387

آیا آموزش درباره ایدز مؤثر است؟

هدف از آموزش درباره اچ‌آی‌وی و ایدز پدید آوردن یک شیوه زندگی سالم و اتخاذ مسؤولانه هر رفتار در بین فراگیران است. از سوی دیگر اثربخشی دوره های آموزشی مدون در پرهیز و به تأخیر اندختن اولین تجربه جنسی وکاهش رفتارهای جنسی پرخطر و سایر معیارهای سلامت جنسی در طی مطالعات بیشماری  در سراسر دنیا اثبات شده است. [12]،[13]، [14]، [15]

 

نتایج پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد آموزش درباره ایدز و سلامت جنسی موجب افزایش میل جنسی و شروع زودتر فعالیت جنسی در نوجوانان نمی‌گردد.


گروه اصلی هدف در آموزش و اطلاع رسانی در کشور ما جوانان هستند که تقریبا دو سوم جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند ‏و دوسوم مبتلایان به اچ‌آی‌وی هم قبل از 25 سالگی مبتلا شده‌اند.

 

محتوای آموزشی مناسب برای کشور ما چیست؟

درحال حاضر برنامه‌اي که معیارهای «آموزش اچ‌آي‌وي مبتني بر مهارت‌هاي زندگي» ‏را مطابق با تعاریف بین‌المللی برآورده کند، در هيچ مقطعي در نظام آموزش و پرورش کشور وجود ندارد. با این وجود در برخی از مدارس به صورت پایلوت ‏آموزش مهارت‌های زندگی ارایه می‌شود که می‌تواند برای پیش‌گیری از اچ‌آي‌وي هم مفید باشد‏.9

 

س: با توجّه به مصیبت بار بودن بیمارى ایدز، آیا آموزش گروههاى مختلف سنّى در مورد راههاى انتقال و نحوه پیشگیرى از این بیمارى را جایز مى‌دانید؟

حضرت آیت‌اله خامنه‌ای: فى ‌‌نفسه منعى ندارد مگر آنكه مستلزم مفسده بوده و نتايج سوئى داشته باشد.

حضرت آیت‌اله مکارم شیرازی: جایز است ولى باید به شکلى باشد که بدآموزى یا مفسده دیگرى بر آن مترتّب نشود.

آموزش درباره مسائل جنسی به دانش آموزان در مالزی از مقطع ابتدایی آغاز می‌‌شود تا جلوی ایدز، بی‌بند و باری و حاملگی‌های ناخواسته را بگیرد.

تلفیقی از آموزش مهارتهای زندگی با اطلاعاتی سطح بندی شده بر اساس سن مخاطبان در زمینه اچ‌آی‌وی و مواد اعتیادآور برای آموزش در کشور ما توصیه می‌شوند. مهارت‌هاي زندگي عبارت‌اند از توانايي‌هايي كه به ما كمك مي‌كنند تا به نحوي مثبت و سازنده رفتار كنيم و خود را با شرايط وفق دهيم به طوري كه بتوانيم به نحوي موثر و كارا با چالش‌هاي زندگي روزمره روبرو شويم. این مهارت‌ها عبارتند از خودشناسی، همدلی، مهار فشار روحي (استرس) و مهار احساسات، تفكر انتقادي، تفكر خلاق، حل مسأله، تصميم سازي، برقراري ارتباط مؤثر (بیان کلامی و غیرکلامی، شنيدن، مذاكره كردن،...) و قاطعیت.[16] البته این برنامه آموزشی موقعی مؤثر خواهد بود که اصول مشخصی (مانند پشتوانه علمی و نظری، تعاملی و مشارکتی بودن، داشتن اهداف رفتاری مشخص، انسجام و منطقی بودن، صراحت و شفافیت در عین توجه به ارزشها و منابع بومی) را در طراحی، ارائه محتوا و اجرا رعایت نماید.10, 13 شواهد علمی در بیش از 30 کشور نشان داده است که افرادی که در کودکی و نوجوانی آموزش مهارتهای زندگی داشته‌اند 50 تا 87 درصد کمتر از دیگران به مصرف دخانیات، الکل و مواد روی آورده‌اند.[17]

 

 آیا آموزش مسائل جنسی موجب اشاعه فحشا می‌شود؟

سلامت جنسی بخشی از بهداشت باروری است که در‌برگیرنده رشد جنسی سالم، رابطه جنسی مسئولانه و منصفانه، دوری از بیماری، ناتوانی، خشونت و دیگر فعالیت های مضر مرتبط با امور جنسی باشد. برخلاف تصور عامه، شواهد علمی موجود نشان می‌دهد آموزش درباره ایدز و سلامت جنسی موجب افزایش میل جنسی و شروع زودتر فعالیت جنسی در نوجوانان نمی‌شود 11،12،13در یک جمع بندی نتایج ۱۷۴ پژوهش مستقل که در درباره اثرات آموزش‌های مبتنی بر مصرف کاندوم بر رفتارهای جنسی آموزش گیرندگان  به این نتیجه رسیده‌اند که این آموزشها در مجموع اعمال جنسی و تعداد شرکای جنسی را نه می‌کاهند و نه افزایش می‌دهند، اما در مواردی که مداخلات شامل ترکیبی از اطلاعات بیشتر، ارتقاء انگیزشی و آموزش مهارتها  بوده است کاهش خطر بیشتری حاصل شده‌است.12مرور منظم دیگری بر 22 پژوهش در کشورهای درحال توسعه نیز نشان داده آموزش پیشگیری از ایدز در مدارس اثر منفی روی رفتارهای جنسی ندارد بلکه اگر آموزشها نظام‌مند و منسجم باشند بسیاری از رفتارهای پرخطر را کاهش می‌دهند.13از آنجا که تعداد کمی از این پروژه‌ها در کشورهای مسلمان بوده است جهت تصمیم‌گیری بهتر در این زمینه انجام پروژه‌های آموزشی و مطالعه اثربخشی آنها در کشور فوری و ضروری است.

آموزه های اسلامی چه نقشی دارد؟

از آنجا که پایبندی مذهبی ممکن است نقش مستقلی در آگاهی از اچ‌آی‌وی و ابتلا به اچ‌آی‌وی داشته باشد،[18]، [19] استفاده مناسب از مبانی مذهبی می تواند به تقویت آموزه‌های علمی و مهارتی کمک شایانی بنماید، هر چند نباید منجر به محدود کردن آموزشها به حوزه پرهیز و وفاداری خانوادگی گردد که در این صورت آموزشها بی‌تأثیر خواهند بود.12،13در ضمن مذهبی بودن گاهی منجر به رفتارهای پرخطرتر نیز می شود[20] ،[21] بنابراین باید در این زمینه به جای عنوان کلی مسلمان یا مذهبی بودن بر اساس رفتارهای مشخص مرتبط با سرایت اچ‌آی‌وی نظر بدهیم.  به هر حال آموزشهای مذهبی و اخلاقی و آموزشهای علمی و مهارتی باید مکمل یکدیگر باشند. خوشبختانه مراجع تقلید محترم فتاوایی راهگشا درباره لزوم آموزش درباره ایدز صادر کرده‌اند. استفاده از پیامهای مبتنی بر عبادات، مبانی و دستورالعمل های اسلامی از جمله تقوا، روزه‌داری، تشويق به ازدواج سالم، پرهيز از روابط جنسی خارج زناشويی، عيادت، صدقه، زکات، پرهيز از سوء ظن در مورد افراد، پرهيز از تمسخر و بسياری موارد ديگر،  در کنار بيان حقايق و راهکار‌های علمی در مورد ايدز باعث می‌شود رویکرد ما منطبق با فرهنگ مذهبی کشور باشد.

آموزش کجا باید ارائه شود؟

آنچه که اثربخشی آموزشها را بیش از پیش می کند استفاده از مجاری مختلف ارتباطی و مداخلات هماهنگ برای ترویج است. 7،[22] نظام آموزش و پرورش از  آنجا که طولانیترین و گسترده‌ترین دسترسی را به کودکان و نوجوانان درست در موقعی دارد که آنها در حال یادگیری و شکل گیری ارزشها، نگرشها و مهارتهای خود هستند بیش از هر نهاد رسمی دیگری امکان آموزش پیشگیری از رفتارهای پرخطر مرتبط با ایدز و اعتیاد را دارد. البته تقویت و تأکید بر این آموزشها از سوی دیگر نهادها به خصوص رسانه‌ها و خانواده‌ها نیز لازم است تا محیطی محافظت‌کننده و توانمندساز برای کودکان و نوجوانان فراهم شود. بدین لحاظ انجمن های اولیاء و مربیان بهترین محمل برای هماهنگی خانه و مدرسه در این زمینه است.

چه مدت و چگونه آموزش دهیم؟

[23]در آموزشهای مدون مداخله‌هایی که هر سه جزء اطلاعات، انگیزش و مهارت‌های رفتاری را شامل باشند تأثیر بیشتری در کاهش رفتارهای پرخطر خواهند داشت. 12هر چند با افزایش و تداوم آموزشها در طول زمان تأثیر آنها نیز بیشتر خواهد شد 11اما حداقلی از هر جزء ذکرشده برای تأثیرگذاری لازم است. آموزش‌های انگیزشی و مهارتهای ارتباط بین فردی بیشتر در کاهش تعداد رفتار و شرکای جنسی موفق بوده‌اند. 12 همچنین ثابت شده است که آموزشهایی که فقط مبتنی بر تشویق به پرهیز بوده‌اند علیرغم تأثیر بر باورها در نهایت تأثیری در روند رفتارهای پرخطر نداشته‌اند.[24]،[25] در ضمن اگر خود نوجوانان (گروه همسان) در اجرای آموزش دخیل باشند تأثیر بیشتری از تدریس معلم-محور داشته[26] و این تأثیر موجب افزایش دانش و کاهش رفتارهای پرخطر می‌شود.[27] همچنین اگر پزشکان[28] یا بزرگسالان آموزش دیده 13با رعایت اصولی که قبلا اشاره شده آموزش را ارائه کنند تآثیر بهتری دارد. در بزرگترین مطالعه‌ کشور در تبریز روی 17000 جوان، استفاده از مربیان همسان در افزایش آگاهی و بهبود نگرش مؤثر ارزیابی شده است.[29] متأسفانه تقریبا تمام مطالعات مشابه در کشور تأثیرات رفتاری را نسنجیده‌اند، چون پیگیری درازمدت معمولا از حوصله و بودجه پژوهش‌های ما خارج است.

نمونه‌هایی از دیگر کشورها

در سودان آموزش پیشگیری از ایدز برپایه مهارتهای زندگی از سال 2008 آغاز شده است. این برنامه با رویکرد یادگیری مشارکتی و استفاده از روش‌هایی مانند بحث گروهی، ایفای نقش و بازی‌های آموزشی در مدارس اجرا می‌شود. علاوه بر آن به کودکان خارج از مدرسه نیز آموزشهایی در این زمینه داده می‌شود.[30]

در سوریه آموزش پیشگیری از ایدز در کلاسهای هفت، نه و یازده عرضه می‌شود و علاوه بر آن برنامه‌ای برای آموزش مشارکتی مبتنی بر مهارتهای زندگی در دست اجرا است.[31]

از سال 2010 آموزش درباره مسائل جنسی به دانش ‏آموزان در مالزی از مقطع ابتدایی آغاز ‏می‌‌شود تا جلوی ایدز، بی‌بند و باری و ‏حاملگی‌های ناخواسته را بگیرد.23‏

کامی همراه با کوفی عنان در یک آگهی رسانه‌ای

 

در آفریقای جنوبی یک نمایش عروسکی تلویزیونی نشان داد که باور اينکه سنین دبستان برای مبارزه با انگ مرتبط با اچ.آی.وی/ایدز خیلی زود است، يک باور اشتباه است. کامی (به معنای پذیرش در زبان محلی) یک عروسک طلایی سرزنده و پر تکاپو  در نقش یک کودک اچ‌آی‌وی مثبت از سپتامبر ۲۰۰۲ به سریال اضافه شد. در این مجموعه داستانهایی گنجانده شد که در آنها کامی باید با طرد در مدرسه خود به خاطر اچ.آی.وی مثبت بودن مقابله و بر پیش‌داوری‌های دوستان خود غلبه کند و به آنها ارزش دوستی، همدلی و سعه صدر را نشان دهد.

 

 

 

فعالیت خودجوش دانش آموزان یک مدرسه راهنمایی دخترانه در تهران در روز جهانی ایدز سال 1384

آیا آموزش و اطلاع رسانی به صرفه است؟

نشان داده شده که مداخلات آموزشی و رسانه‌ای نسبت به دیگر اقدامات هزینه اثربخشی بهتری دارند[32] و با افزایش ابعاد طرح های آموزش و اطلاع رسانی [33]و دستیابی به اهداف رفتاری13و در نهایت کاهش موارد ابتلای به ایدز هزینه‌های مربوطه نسبت به منافع ایجاد‌شده کاهش چشمگیری خواهد داشت.

از آنجا که آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان از آسیبهای اجتماعی شایع مانند اعتیاد، مصرف سیگار و الکل، بزهکاری و روابط جنسی بی‌محابا و تقاضای خدمات از نظام سلامت هم جلوگیری می‌کند، صرفه اقتصادی آن بسیار بیشتر خواهد شد. برآوردهای اقتصادی نشان داده که به ازای هر 1000 تومان هزینه در آموزش مهارت‌های زندگی 25000 تومان در هزینه‌های بهداشتی و درمانی صرفه‌جویی خواهد شد.[34]

اگر می‌خواهیم به جایی نرسیم که افسوس فرصتهای از دست رفته را بخوریم باید غفلت، انکار، سکوت، انگ و تبعیض را کنار بگذاریم و آموزش و اطلاع رسانی به نوجوانان و جوانان را جدی بگیریم.

 

منابع: (برای دریافت منابع تماس بگیرید)

آخرین ویرایش درچهارشنبه, 20 دی 1391 01:36
(0 رای‌ها)
بازدید 6642 بار
برای ارسال نظر وارد سایت شوید