پایش و ارزشیابی

Published in پژوهش

 

چرخه پایش و ارزشیابی

پايش به معنی فرايند جمع آوری و تحلیل مستمر داده­ها و اندازه­گيری ميزان پيشرفت در جهت دستيابی به اهداف عینی هر طرح یا برنامه است. پايش شامل سنجش درجه انطباق (پيشرفت يا عقب افتادگی) روند اجرای برنامه با طرح پیاده‌سازی اولیه  (به عنوان مثال، تعداد کارکنان مراکز بهداشتی که در زمينه احتیاطات همه جانبه در هر سال آموزش مناسب دريافت کرده اند)، یا اندازه‌گیری تغییرات یا عدم تحول در یک یا چند وضعیت ویژه (مانند موارد نقض حقوق انسانی افراد مبتلا به اچ‌آی‌وی) است.

در پايش يک برنامه اهداف زير دنبال می‌‏شوند:

  • پاسخگویی درباره ميزان اجرای فعاليتها بر اساس برنامه از قبل تعيين شده (گزارش عملکرد)
  • بهبود روند اجرا و پياده­سازی برنامه ها (کیفیت خدمات)
  • ارزيابی سريع و پاسخ مناسب در راستای ايجاد تغييرات لازم در برنامه (به هنگام بودن تصميم گيري)
  • جمع­آوری داده­های لازم و ايجاد بانک اطلاعاتی معتبر برای ارزشيابی برنامه (افزایش اعتبار گزارشها)
  • کمک به مديران در اتخاذ تصميمات مقطعی مناسب در مورد نحوه مديريت منابع مالی و انسانی (برطرف کردن کمبودها)

پايش روند اجرا و پياده­سازی برنامه‌ای که قرار است ارزشیابی شود امکان تفسير بهتر اطلاعات گردآوری شده را فراهم می‌‏سازد و کمک می‌‏کند تا در ارزشیابی  مرتکب خطای نوع سوم[1] نشویم. اين خطا وقتی اتفاق می‌‏افتد که بخواهیم موفقيت برنامه­ای را ارزشيابی کنیم که اساسا درست یا کامل اجرا نشده است[i] که البته در کشور ما زياد اتفاق می‌‏افتد.

ارزشيابی به معنی بررسی نظام مند مقطعی ميزان اثربخشی و ارزش یک برنامه است. در ارزشيابی  اثربخشی[2]، کارآمدی[3] ، ارزش[4]، اهميت[5]، تناسب[6]، اثرنهايی[7] و پایداری[8] يک برنامه یا مداخله  مورد مطالعه قرار می‌‏گيرد و معمولا در مقاطع مشخصی حین و بعد از اتمام آن انجام می‌شود.

در ارزشيابی يک برنامه اهداف زير دنبال می‌‏شوند:

  • توليد دانش: فراهم نمودن اطلاعات و دانش
  • درس آموختن و تجربه اندوزی : کسب تجربه با آزمودن آن چه مؤثر است و چرا تأثیر دارد
  • پاسخ گويی: مسؤولیت در برابر منابع مصرف شده
  • گردآوری اطلاعات لازم برای جلب حمايت[9] بيشتر مسؤولان و مردم

امروزه اکثر کارشناسان ترجیح می‌دهند پايش و ارزشيابی را در یک چهارچوب  جامع ادغام کنند که چرخة زندگی یک برنامه را منعکس کند. جدول 1 چنین چارچوبی را نشان می‌‏دهد که در آن  پايش يک برنامه  تحت نام «ارزشيابی فرايند» در نظر گرفته شده است.

جدول1 - چارچوب جامع ارزشيابی (برگرفته از منبع شماره[ii] )

نوع ارزشيابی

اهداف کلی

سوالاتی که بايد به آنها پاسخ داده شود

تحلیل پایه /

تحقیق و ارزشیابی تکوينی

تعيين مفاهيم و طراحی برنامه

  • ما در چه وضعیتی هستيم؟
  • ايا به يک مداخله نياز است؟
  • چه گروهی به اين مداخله نياز دارند؟
  • چگونه اين مداخله در گروه مورد نظر انجام خواهد شد؟

پايش/ ارزشيابی فرايند

پايش درونداد[10] و برونداد[11]/ سنجش کيفيت خدمات

  • کارها چگونه پیش می‌رود؟
  • تا چه اندازه فعالیت‌های تعيين شده در برنامه تحقق يافته اند؟
  • چقدر خدمت ارائه شده باکيفيت بوده است؟

ارزشيابی اثربخشی

بررسی پیامدها و تأثیر نهايی برنامه

  • چه کاری شده است؟
  • چه پيامدها یی از اجرای برنامه حاصل شده است؟
  • معنا و مفهوم اين پيامدها چيست؟
  • آيا اجرای برنامه باعث ايجاد تغييراتی شده است؟

برنامه‌ریزی آينده/ تحلیل هزينه اثربخشی

بررسی تناسب منابع صرف شده با ارزشهای بدست آمده – بررسی پایداری  برنامه

  • آيا نياز به بازنگری یا گسترش اولويتهای برنامه وجود دارد؟
  • تا چه اندازه تخصيص منابع نيازمند تغيير و بازنگری است؟
  • قدم بعدی چيست و چه منابعی مورد نياز است؟

 رویکردی به ارزشيابی که روشهای مختلف کمی[12] و کيفی[13] را به کار بندد برای پاسخگویی به نیازها و درخواستهای مختلف  مناسب تر است. مطالعه یک مسأله با استفاده از روشهای مختلف به طوری که از زوایای مختلف مرود بررسی قرار گیرد را تلفیق[14]  می‌گویند که بر اعتبار و پايايی نتايج می‌‏افزايد.

توصيه می‌‏شود که هزينه انجام پايش و ارزشيابی متناسب با برنامه و به عنوان بخشی از بودجه اجرايی آن در نظر گرفته شود. به عنوان يک تخمين کلی، در حدود 10% از بودجه تخصيص يافته به برنامه بايد برای اين کار درنظر گرفته شود.


[1] Type III  error

[2] Effectiveness

[3] Efficiency

[4] worth

[5] Significance

[6] Relevance

[7] Impact

[8] Sustainability

[9] Advocacy

[10] Input

[11] Output

[12] Quantitative

[13] Qualitative

[14] Triangulation



[i] Basch‎ CE et al. Avoiding Type III Errors in Health Education ‎Program Evaluations: A Case Study ‎ Health Education & Behavior, Vol. 12, No. 3, 315-331 (1985)

[ii] Behaviour Change Communication‏ ‏In Emergencies: A Toolkit, UNICEF ROSA 2006  ‎